Göknar
(Abies)
Göknar Künyesi
Göknar (Abies), çamgiller (Pinaceae) familyasından kuzey yarımküreye özgü iğne yapraklı ağaç türü. 40 ile 70 metreye kadar boy yapabilen ve 60’a yakın türü bulunan bu orman ağacının yumurtaya benzeyen kozalakları bulunuyor. Bu kozalaklar olgunlaştıklarında düşmek yerine ağacın üzerinde ufalanıyor ve göknar kanatlı tohumlarını böylece doğaya yayıyor.
Göknar, her ne kadar sedirle (Cedrus) yakın akraba olsa da görünüm, dal ve yaprak dizilimi olarak ladine benzeyen bir ağaç. Fakat göknar ile ladini ayırt etmek aslında çok kolay. Çünkü ağacın kozalakları ve yaprakları doğru bir tanım için yeterli oluyor.
Göknarın “ütüyle preslenmiş gibi” yassı yapraklarının iki yüzü bulunuyor. Yetişkin ağaçlarda küt ve batıcı olmayan bu yaprakların üst yüzeyi genellikle koyu yeşilken, yaprağın alt kısmında çift beyaz çizgi (stoma bantları) görülebiliyor. Ve göknarın kozalakları olgunlaştıklarında bile dala dik olarak yukarı yani göğe bakıyor.
Bahçıvanlık eğitimim sırasında bize dış mekan bitkilerini öğreten değerli hocamız, Ziraat Mühendisleri Odası İstanbul Şubesi Başkanı Ahmet Atalık, işte tam olarak bunları anlatmıştı bize göknar hakkında. Şimdi sizler de orman haftasında çocuklarınıza, torunlarınıza bu “püf noktası”nı öğretebilirsiniz...
Türkiye’de doğal olarak yetişen göknar türleri:
- Kazdağı Göknarı (Abies nordmanniana subsp. equi-trojani)
- Uludağ Göknarı (Abies nordmanniana subsp. bornmülleriana)
- Toros (Suriye) Göknarı (Abies cilicica)
Ülkemizde sadece göknar türlerinden oluşan 213.652 hektarlık saf göknar ormanları da var...
Göknarın kesildiğinde çürümeye ve zararlılara dayanıksız hale gelen odunu kereste olmaya elverişli değil, bu nedenle de kağıt ve kontrplak imalatında kullanılıyor. Diğer yandan Kore göknarı ve Fraser göknarı parlak renkli kozalakları için bahçelerde süs bitkisi olarak kullanılıyor.
Kururken kokulu yaprakları kolay dökülmeyen bazı göknar türleri (Kafkas, Ulu, Fraser ve Balsam göknarı) tüm dünyada yılbaşı çamı olarak yetiştirilen (ve haliyle kitlesel kıyıma uğrayan) türleridir. Göknar aslında oyuncak yapılamayacak kadar asil bir orman ağacıdır.
Kelt Geleneği: Keltler toplumlarındaki önemli kişileri yaşlı ve ulu göknar ağaçlarının dibine gömerlermiş ki çok uzaktan bile herkes ebedi uykularını uyudukları yerleri görüp onları daima hatırlayabilsin... Dik ve çatallaşma yapmadan büyüdüğü için göknar, çağlar boyunca doğruluğun ve dürüstlüğün sembolü olmuş.
Yunan mitolojisinden birbirinden farklı versiyonları olan bir kısa bir öyküyle bitireyim göknar yazımı da: Ormanların ve kırların tanrısı Pan, bir orman perisi olan Pitys’e aşıkmış. Pitys de bu keçi ayaklı tanrıya karşı hiç boş sayılmazmış fakat kuzey rüzgarının taş kalpli tanrısı Boreas da bu genç kıza gönlünü kaptıranlardanmış.
Kız seçimini tanrı Pan’dan yana kullanınca Boreas öfkeden çılgına dönmüş, “ya benimsin, ya toprağın” dercesine öyle esmiş gürlemiş ki zavallı Pitys bu şiddetli rüzgara kapılıp sarp bir uçurumdan aşağı yuvarlanmış ve oracıkta ölüvermiş. Pan kızın cansız bedenini bulduğunda öylesine üzülmüş ki, onu oracıkta bir göknar ağacına dönüştürmüş.
İşte o zamandan beri kuzey rüzgarı acı acı estiğinde, göknar da ağlamaya başlarmış. Sonbaharda kozalaklarından damlayan öz suyu zavallı orman perisi Pitys’in gözyaşlarıymış meğer...