Kakao
(Theobroma cacao)
Kakao Künyesi
Kakao (Theobroma cacao), ebegümecigiller (Malvaceae) familyasından tropik yağmur ormanlarında orman altı örtüsünde yetişen, tohumlarından kakao tozu ve çikolata elde edilen bir bitki. Çikolata şu anda adeta sihirli bir sözcük gibi zihninizde yanıp sönüyorsa bu yazıyı okumalısınız...
Bitkinin adı Yunanca theos (tanrı) ve broma (yiyecek) sözcüklerinin birleştirilmesiyle oluşturulmuş. Yani “theobroma”, tanrıların yiyeceği anlamına geliyor. Bunun nedeni de Orta Amerika kültürlerinde kakaonun tanrıların tükettiği bir yiyecek olduğuna inanılması. “Cacao” da yerel dillerde bitkiye verilen isimlerden türetilmiş. İlk defa bilimsel literatüre bu isimle girmesi İsveçli doğa bilimci Linnaeus sayesinde olmuş.
Kışın yaprak dökmeyen kakao dördüncü yılından itibaren 15-30 cm uzunluğunda meyveler oluşturmaya başlıyor. Yılda 4000 adet çiçek açabilen bir kakao ağacı bu çiçeklerden sadece 20 kadarını meyveye dönüştürebiliyor.
Kakao ağacının güzel çiçekleri alışık olduğumuz gibi arı ya da kelebekler tarafından tozlaştırılmıyor, bunun için özel bir cüce sinek türü olan “Forcipomyia midges”a ihtiyacı var. Kakaonun oluşturabildiği meyvelerinin rengi olgunlaştıkça sarıdan turuncuya veya kırmızıya dönerek yaklaşık 500 gr ağırlığa ulaşıyor. Her bir meyvenin içinde ise 20 ile 60 arasında kakao tanesi oluşuyor ve bu yağlı tohumların her biri neredeyse yarı yarıya kakao yağı içeriyor. Yaklaşık 1200 tohumdan 1 kg kadar kakao ezmesi elde ediliyor.
Günümüzde pahalı bir madde olan kakao yağı yerine ucuz ve kanserojen bitkisel yağlar (palm yağı başta olmak üzere) kullanıldığından ne yazık ki kakao ezmesi yemenin de keyfini kaçırdılar sevgili bitki dostları. Aslında kakao “sağlıklı malzemeler kullanılarak” üretildiğinde oldukça sağlıklı ve besleyicidir.
Nasıl Elde Edilir? Kakao tohumları öncelikle mayalandırılarak kurutuluyor (acı tadı almak için). Sonra kavrulup ezilerek kakao yağı çıkartılıyor. Yeniden öğütülerek kakao tozu elde ediliyor.
Kakaonun ilginç bir akrabası da var: Kupuaçu (Theobroma grandiflora). Kokusu ananas ve çikolata, tadı armut ve muz karışımına benzeyen bu meyvenin yağı beyaz çikolata tadı veriyormuş!
Arkeolojik bulgulara göre M.Ö. 2000 yılından beri kullanılıyor. Aztekler onu dini ayinlerinde içki olarak tüketiyor, hatta toz haline getirip tütünle karıştırıp tüttürüyorlarmış! Kakao çekirdekleri para birimi olarak bile kullanılmış.
Mayalar her yıl kakao tanrısı Ek Chuah için törenler düzenleyip, üzerinde “kakao rengi benekler” bulunan hayvanları kurban etmişler. Aztek mitolojisinde ise tanrı Quetzalcoatl “acı su”yu (cacahuatl) insanlığa sunmuştur.
Erkek Tekeli: Binlerce yıl önce kakao içeceğinin kadın ve çocuklar için zehirli olduğuna inanıldığından, çikolatanın tadını sadece erkekler çıkarıyormuş. Ha bir de “çocuk ruhlu” babaları da bu listeye ekleyebiliriz, eğer siz anneler ve çocuklar geçmiş 4 bin yıldır sadece erkeklerin çikolatanın dibine vurduklarını affedebilirseniz(!)...
Derken kakaoya ilk rastlayan Avrupalı Kristof Kolomb olmuş ama bu fasulyeye benzeyen tanelerin ne olduğunu pek anlayamamış. Kakao Güney Amerika’nın İspanyollar tarafından işgal edilmesinin ardından 16. yüzyıl ortalarında Avrupa’ya taşınmış.
Dünyanın en büyük çikolata üreticileri (Hershey’s, Nestlé, Mars) yakın bir gelecekte kakao ağacı yerine koyabilecekleri başka bir bitki bulamazlarsa artık çikolata üretemeyebilirler. Çünkü bilim insanları küresel iklim değişikliği nedeniyle 2050 yılına kadar kakao bitkisinin koruma altına alınan bir tür statüsü kazanacağı öngörüyor.
Annem başta olmak üzere tüm çikolata severler açısından üzücü bir durum, bu durumda insanlıktan umudunu kesmiş bir bitkisever olarak tek umudum kakao ağacına uzaylıların sahip çıkması olabilir(!)...