Patlıcan
(Solanum melongena)
Patlıcan Künyesi
Patlıcan (Solanum melongena), patlıcangiller (Solanaceae) familyasından otsu bitki. Ilıman iklimlerde tek yıllık iken tropik iklimlerde çok yıllık olabilir. M.Ö. 5. yüzyılda yazılı kayıtlara ilk geçtiği yer olan Çin’de kültüre alındığı düşünülüyor.
Bugün bildiğimiz tüm patlıcan türleri “Solanum incanum” (diken elması, acı top ya da acı domates) adlı bitkinin kültüre alınmasıyla elde edilmiş. Beyaz, sarı, turuncu, pembe, mor, koyu kırmızı ve siyah başta olmak üzere pek çok renkte ve farklı şekillerde meyveler veren türleri bulunuyor.
Öte yandan patlıcanın anavatanının Hindistan olduğu düşünülüyor çünkü en fazla çeşidi de Hindistan’da bulunuyor. Hatta burada “minyatür patlıcan” bile var. Buradan tüm dünyaya yayılan patlıcan 16. yüzyılda Avrupa’ya ulaşabilmiş, hem de bir süs bitkisi olarak (!).
Patlıcangiller türlerinin en ünlüsü olan zehirli güzel avrat otu (Atropa belladonna) ile olan yakın akrabalığı nedeniyle patlıcanın uzun süre çok zehirli bir bitki olduğu zannedilmiş.
Bu arada patlıcanın meyvesi haricindeki kısımları, yani çiçekleri, gövdesi ve yaprakları içerdiği “solanin” maddesi nedeniyle zehirlidir. Fakat meyvesini kabuğuyla birlikte yemenizde sakınca yoktur.
Patlıcan içerdiği “nikotin” nedeniyle insan dışında bir hayvan türü tarafından tüketilmiyor. Patlıcanın acımsı tadı da bu maddeden kaynaklanıyor. Hatta en fazla nikotin içeren tütün bitkisinin (Nicotiana tabacum) de patlıcangillerden olduğunu ekleyelim...
Dünyada en fazla üretilen sebzeler sıralamasında domates, biber ve hıyardan sonra 4. sırada yer alan ve yılda 50 milyon ton civarında bir üretim hacmi olan patlıcan, farklı dünya mutfaklarına ait yüzlerce yemek tarifine malzeme olmuş, vejetaryen ve vegan mutfağının vazgeçilmezlerindendir.
Hintliler ona “tüm sebzelerin kralı” diyormuş. Türk mutfağının karnıyarık ve imambayıldısı, Yunan mutfağının musakkası, Ortadoğu mutfağının babagannuşu ve daha pek çok enteresan yemek tarifi patlıcandan yapılıyor. Hatta patlıcanın turşusu bile yapılıyor.
Patlıcanı en fazla üreten ülkeler arasında 2003 yılında 970 bin ton ile 3. sırada olan Türkiye 2013 yılında 800 bin ton ile 5. sıraya düşmüş.
Dünya patlıcan üretiminde 2. sırada olan Hindistan’da ise üretim son 10 yılda %3 oranında düşmüş, üstelik zararlı böceklere dayanıklı “genetiği değiştirilmiş patlıcan”ları “Bt brinjal”a rağmen(!). 2010 yılından bu yana Hindistan’da üretimi zorunlu hale getirilen ve hala tartışma konusu olan bu patlıcan türü ne yazık ki ülkede üretimine izin verilen pek çok GDO’dan sadece bir tanesi.
Hindistan’daki bu örnek bile GDO’nun aslında hiçbir artısı olmadığına kanıt niteliği taşıyor. “Madem GDO patlıcan böceklere dayanıklı o zaman üretim neden düşüyor?” sorusunun cevabını da GDO’yu savunanlar cevaplasın...
13. yüzyıl İtalya’sında patlıcan yediğinizi görenler sizin deli olduğunuzu düşünebilirlerdi. Çünkü bu dönemde İtalyanlar patlıcan yemenin deliliğe yol açtığına inanıyorlarmış. Benzer bir inanış da 19. yüzyıl Mısır’ında görülebilir; yazın patlıcan bol mahsul verdiğinde delilik de artarmış.
Bu inanışın temelinde yatan neden ise patlıcanın atası olan “Solanum incanum” olabilir çünkü “incanum” (İngilizce’de deli anlamına gelen “insane” sözcüğü de buradan geliyor) deliliği çağrıştırıyor. Hatta eskiden patlıcana “mad apple”, yani deli elması bile demişler.
Amerikalıların ona “eggplant” (yumurta bitkisi) deme nedeni Avrupa’dan gelen ilk patlıcan türlerinin beyaz olup yumurtaya benzemesinden kaynaklanmış. Latince’de bitkiye “melongena” denme sebebiyse bu sözcüğün antik Yunanca’da koyu mavi ya da siyah anlamına gelen “melano” sözcüğünden türetilmiş olmasıdır...
Tohumdan ürettiğiniz fidelerinizi mutlaka son donlar geçtikten sonra bahçedeki bol güneş alan konumlarına şaşırtmalısınız. Patlıcan fidelerinizin bahar ortası açan ilk çiçekleri meyve oluşturmayabilir, ayrıca arılar ve kelebekler patlıcanın güzel çiçeklerine pek ilgi göstermeyeceklerdir.
Bu durumda bol mahsul almak istiyorsanız elle tozlaşma yapmanız önerilir. Bunun için elinize küçük bir boya fırçası alıp çiçeklerin polenlerini bir çiçekten diğerine taşımanız yeterli oluyor.
Zararlı Uyarısı: Patlıcan yaprak bitleri, patates böceği, kırmızı örümcek ve en önemlisi beyazsinekten çok zarar görebilir. Önlemlerinizi bu canlılara göre almalısınız. "Bitki Günlüğüm’den Notlar”a bir göz atmanız tavsiye olunur.