Aspir
(Carthamus tinctorius)
Aspir (Carthamus tinctorius), papatyagiller familyasından Güneydoğu Asya kökenli, Temmuz ayından itibaren çiçek açan, dikenli ya da dikensiz türleri görülebilen tek yıllık bir yaban çiçeğidir. Bitki hastalıklarına karşı oldukça dayanıklı olan aspir, bol güneş alan kurak ve çorak toprakları sever. Boyu 1 metreye ulaşabilir ve 3 metreye kadar inen kazık kökleri sayesinde kuraklığa direnir.
Yağ ve Endüstriyel Kullanım:
Tohumlarından elde edilen bitkisel yağ; yemeklik sıvı yağ, margarin ve biyodizel yapımında kullanılır. Ayrıca bu yağ yüksek ısılarda polimerleşme özelliği gösterdiğinden su geçirmezlik sağlayıcı, parlatıcı ve yapıştırıcı olarak da kullanılabilir. Aspir yağı, kolesterolü dengelemesi ve kalp dostu olmasıyla bilinir.
"Yalancı Safran" ve Güzellik:
Bitki, safranın bulunmadığı yerlerde onun yerine kullanılabildiğinden (sadece rengini verir, kokusunu ve tadını veremez) “yalancı safran” olarak tanınır. Kırmızı, turuncu ve sarı çiçeklerinden doğal gıda boyası elde edilir. Doğal makyaj meraklısı hanımlar, bitkiden elde ettikleri kırmızı boyayı talk pudrasıyla karıştırarak doğal bir allık yapabilirler.
Aspir, tarih boyunca ilginç amaçlarla kullanılmıştır. Geçmişte, aşık oldukları kişinin ilgisini çekmek isteyenler, aspirin çiçeklerini yanan kömürlerin üzerine atarak tütsü yapar veya vücutlarını bu yağla ovarlarmış.
Çinliler ipeği kırmızıya boyamak için aspiri kullanmışlardır. Daha da ilginci, Mısır Firavunu Tutankamon’a gömülürken giydirilen elbiselerin kumaşının da aspir boyasıyla boyanmış olduğu düşünülmektedir. Tutankamon'un mezarından çıkan bitki örnekleri sayesinde, bu bitkinin Antik Mısır'dan beri kullanıldığını biliyoruz.
🔬 Bilim Köşesi: İnsülin Üreten Bitki?
Aspirle ilgili en ilginç modern bilgi ise genetik mühendisliği ile ilgilidir. Son yıllarda bünyesinde insülin üreten genetiği değiştirilmiş aspir bitkisi geliştirilmiştir. GDO'lu ürünlere mesafeli olsak da, bu gelişme diyabet hastaları için gelecekte umut verici, ucuz bir insülin kaynağı olabilir.
Türkiye’de Eskişehir, Burdur, Isparta ve Konya’da üretimi yapılan aspir, 2008 yılından beri Trakya’da da ayçiçeğine alternatif olarak yaygınlaştırılmaya çalışılmaktadır. Hem sanayi, hem sağlık hem de tarih açısından bu kadar zengin bir bitkiyi daha yakından tanımakta fayda var.