Kökboya Bitkisi
(Rubia tinctorum)
Akdeniz kökenli olup orta ve batı Anadolu’da çokça yetiştirilen çiçekli, çok yıllık bir bitki olan Kökboya bitkisini (Rubia tinctorum) tanıyor musunuz? O, dünya tarihinde iplik boyamada kullanılan ilk bitkilerden biridir.
1,5 metreye kadar uzayabilen, kazık kök yapısına sahip bir bitkidir. Nemli ve geçirgen olmayan toprakları sever. Haziran-Ağustos aylarında açan küçük, beş taç yapraklı sarımsı çiçekleri solarak yerini kırmızıdan siyaha dönen meyvelere bırakır.
Asıl hazine köklerindedir: Köklerinden elde edilen alizarin ve purpurin (parparin) adlı maddeler o meşhur kırmızı boyayı oluşturur.
Bu boyar madde dünyada "Türk Kırmızısı" (Turkish Red) adıyla bilinir ve ilk olarak Manisa-Alaşehir'de kullanıldığı sanılmaktadır. Hikayesi ise tam bir polisiye roman gibidir:
Boyama tekniğini bizden öğrenen Yunan kökenli işçiler Fransa'ya göç edince, 18. yüzyılda bu sır Fransızlara geçer. Ancak durun, bitmedi! Hollandalı ve İngiliz casuslar, Fransızların elindeki bu değerli endüstriyel sırrı çalarak İngiltere'ye kaçırırlar. Böylece 1820'lerde İngiltere'de Türk kırmızısı ile boyanmış kumaşlar bir anda moda oluverir.
Eskiden Fransa'da köklerinden içki yapılır, halk tıbbında ise sarılık ve cilt sorunlarında kullanılırmış. Ancak dikkat:
Yapılan deneylerde bitki kökünün tüketilmesinin hamilelerde düşüğe, farelerde ise kansere yol açtığı tespit edilmiştir. Boya olarak harika olsa da, dahili tüketimi risklidir.
Sadece iplik değil; deri, pamuk, yün ve ipek boyamasında da kullanılan bu bitkiden, nasıl olup da yüzyıllara meydan okuyan o canlı "Türk Kırmızısı"nın elde edildiğini merak ediyorsanız, bu karmaşık kimyasal süreci araştırmanızı öneririm.